Toen hij in 1580 vogelvrij werd verklaard, verdedigde Willem van Oranje zich in zijn Apologie. René van Stipriaan, vertaler van die tekst, vertelt over een geheim plan voor massamoord, verklapt wat hij Oranje tijdens een etentje zou vragen én doet een belofte. ‘Nog niet alles is gezegd.’
Ergens in de Apologie vertelt Willem van Oranje een opvallende anekdote. Hij zou in 1559, in tijdelijke gevangenschap in Frankrijk, van de Franse koning Hendrik II hebben vernomen dat de hertog van Alva en koning Filips II van plan waren om alle protestanten, zowel in Frankrijk als de Nederlanden, uit te roeien. Hij spreekt van het ‘inquisitieproject’. Het komt over als een geheim, bijna Tweede Wereldoorlog-achtig moordplan, dat mogelijk de reden is dat Oranje later in opstand kwam tegen Filips II. Bestond dat plan echt, denkt u?
Wij kunnen het gesprek, dat in het Bois de Vincennes in Parijs zou hebben plaatsgebonden, niet bevestigd krijgen uit andere bron. Dat Oranje in die periode intensief in contact stond met Hendrik II is zeker. Wat we ook weten, is dat er contacten waren tussen de Spaanse en Franse kroon en dat die gesprekken met name gingen over het beteugelen van het protestantisme in Europa. De gedachte was dat de twee katholieke naties in staat moesten zijn om dat protestantisme, dat als een onkruid voortwoekerde, in één keer uit te wieden.
Het initiatief lag voornamelijk bij de Spanjaarden. Er zat een Spaanse ambassadeur in Parijs die continu het anti-protestantse vuur in Frankrijk probeerde wakker te houden. Het Franse koningshuis, op zijn beurt, was voortdurend bezig de gemoederen in eigen land tot bedaren te brengen. Frankrijk kende een grote protestantse beweging. Belangrijke edellieden maakten er deel van uit, waardoor het land in een burgeroorlog terechtkwam. Dit alles geeft de urgentie weer van de kwestie, en laat zien dat het protestantisme moeilijk te beteugelen was. Uiteindelijk kwam het Spaans-Franse project niet goed van de grond. Echter, het staat vast dat de twee landen een gedeeld belang hadden. Dat ze er in 1559 al over spraken, is goed mogelijk. Je mag dus rustig aannemen dat Oranjes verhaal niet helemaal uit de lucht gegrepen is.
Laten we het over de internationale dimensie van de Apologie hebben. U schrijft dat de vogelvrijverklaring van Willem van Oranje ‘in Europa wekenlang het gesprek van de dag’ was. Waarom was de rest van Europa geïnteresseerd in die burgeroorlog in de Lage Landen?
In de zestiende eeuw had heel Europa te maken met godsdienstige onrust. En daarnaast met de machtsontplooiing van het huis Habsburg. Iedereen volgde met argusogen hoe het geloofsconflict zich ontwikkelde, en of de macht van de Habsburgers echt zo onaantastbaar was als ze leek. Daarom was het interessant dat die Nederlandse opstandelingen behoorlijk goed stand wisten te houden tegen het grote Spanje. Wat ging dat betekenen voor de machtsverhoudingen in Europa? Van Venetië tot Florence en van Scandinavië tot Polen waren mensen bezig informatie erover te verzamelen. Vergelijk het met onze hedendaagse belangstelling voor het conflict in Oekraïne: de uitkomst daarvan gaat dat gevolgen krijgen voor het Europese krachtenveld.
Je kunt het Spanje van Filips II vergelijken met de Sovjetunie
Kun je de Nederlandse Opstand omschrijven als de Vietnamoorlog van de Spaanse Habsburgers? Na de Vrede van Münster in 1648 was de gouden eeuw van Spanje voorbij.
De Vietnamoorlog heeft de VS niet aan de rand van de afgrond gebracht, maar de verschillende oorlogen die de Spanjaarden in deze periode voerden, hebben Spanje wél aan die rand geleid. De belangrijkste was de strijd tegen de Ottomanen op en rond de Middellandse Zee. Had Spanje daar op zee de hegemonie weten te bereiken, dan had het de rust gehad verder te kunnen gaan met het koloniale rijk in de Amerika’s, met pogingen de rust te herstellen in de Nederlanden en met een aanpak van het lutheranisme in het Heilige Roomse Rijk. Ondanks het succes van de Slag bij Lepanto in 1571 beet Filips II zich echter stuk op de Ottomanen. Dat is één.
Ten tweede kostte de oorlog in de Nederlanden hem bakken met geld. Spanje ging drie keer failliet. Filips kwam daardoor steeds moelijker aan geld, en bleef daarom maar goud en zilver halen uit Amerika. Ondertussen lukte het hem niet om de boel bij ons te pacificeren. De Nederlanden kregen net voldoende steun van omringende landen en toen de zoon van Willem van Oranje, Maurits, er na 1590 ook nog eens in slaagde om militaire successen te boeken, werd het een heel slecht verhaal voor Filips. Had hij zich schuldig gemaakt aan imperial overstretch? Ongetwijfeld.
Misschien is de beste vergelijking die je kunt maken die met de Sovjetunie. De Sovjets voegden van alles en nog wat toe aan de restanten van het Russische Rijk, legden daar ook nog de landen van het Warschaupact omheen, en plaatsten al die gebieden onder directe controle van Moskou. Toen het in de jaren tachtig begon te gisten, werd de constructie onbeheersbaar en verkruimelde ze van binnenuit. Dat is met het rijk van de Spaanse Habsburgers ook gebeurd.
U houdt zich al tientallen jaren bezig met Willem van Oranje, nu weer met de Apologie. Als u een avond met hem mocht dineren, wat zou u dan aan hem vragen?
Daar heb ik natuurlijk weleens over nagedacht. Ik zou hem dan aan het eind van zijn leven willen spreken en hem vragen waar hij spijt van heeft. In het bijzonder of hij spijt heeft van zijn godsdienstpolitiek, met name van zijn religievrede.
Religievrede, feitelijk de vrijheid van godsdienst, ziet u als zijn grootste fout. Oranje gunde calvinisten eigen kerken en posities binnen gemeentebesturen, waarna zij aanhangers van andere geloofsovertuigingen, met name katholieken, vaak met geweld begonnen weg te drukken.
De religievrede had een totaal averechts effect. Ze stortte de Nederlanden in een burgeroorlog. Oranje zette door, waarmee hij de calvinisten in de kaart speelde en de katholieken en de middengroepen in de verdrukking bracht. Hij had de beste bedoelingen, want hij meende dat de mensen elkaar de ruimte zouden moeten kunnen geven, en dat de geloofsproblematiek definitief kon worden opgelost zodra de oorlog voorbij was. Maar het bleek totaal onmogelijk. Daar had hij toch een andere koers moeten kiezen.
De religievrede van Oranje bleek totaal onmogelijk
Kwam religievrede voort uit Oranjes eigen overtuiging?
Het speelde een rol dat Oranje geen scherpslijper was. Hij was in staat om geloofskwesties niet de boventoon te laten voeren en hij vond dat anderen dat ook moesten kunnen. Toen religievrede tot een enorme expansie van het calvinisme bleek te leiden, stelde Oranje zich daartegen te weer, waarop de calvinisten zich van hem afkeerden. Vervolgens belandde Oranje in een isolement. De calvinisten steunden hem niet meer en de gematigde katholieken voelden zich bekneld door zijn politiek, die de calvinisten sterk had gemaakt.
Zowel protestanten als katholieken kwamen er enorm geharnast in te zitten. Oranje, die dacht dat hij iedereen te vriend kon houden, bleef achter in het midden. En dat terwijl hij met zijn politiek van tolerantie de weg wees uit geloofsconflicten. Die uitweg is in de zeventiende en achttiende eeuw ook gevolgd, want in die periode kwam goeddeels een einde aan grootschalige geloofsvervolgingen en veerde de westerse wereld terug naar relatief normaal en verdraagzaam samenleven. Hij was zijn tijd dus ver vooruit.
Uw biografie van Willem van Oranje is een bestseller. Hoeveel exemplaren zijn er inmiddels van verkocht?
In druk ongeveer 50.000. Met e-books en luisterboeken erbij zo’n 60.000.
Na de biografie heeft u Het reisboek van Willem van Oranje geschreven en dit jaar volgde de Apologie. Er is zelfs een Willem van Oranje-musical, waarvoor u als historisch adviseur hebt opgetreden. Wat heeft die ene biografie voor u en uw carrière betekend?
Die vraag is moeilijk te beantwoorden. Ik heb er twintig jaar aan gewerkt, dus ze heeft me net zo lang ook van andere dingen afgehouden. Ik heb het kunnen doen, omdat ik al veel onderzoek had gedaan en veel boeken had geschreven. Zo bezien is de biografie niet zozeer een voorschot op dingen die nog gaan komen, maar de voltooiing van een lang ontwikkelingstraject.
Het is een voorrecht dat ik mij diepgaand heb mogen bezighouden met zo’n interessant leven in zo’n buitengewoon complexe tijd. Verder opent de biografie ook weer deuren. Ze heeft van alles in gang gezet, zoals de musical, maar ook vele andere dingen. Ik word wekelijks aangesproken, of via e-mail benaderd, door allerhande mensen die met Willem van Oranje bezig zijn.
En alles is gezegd?
Nee, nog niet alles. Ik ga na de Apologie nog één boek over Oranje schrijven. Dus er komt nog iets aan.
Lees hier deel 1: De Apologie: Filips II is een ‘incestueuze, dubbel moorddadige koning’
De Apologie van Willem van Oranje, vertaald en ingeleid door René van Stipriaan, verscheen in mei 2026 bij uitgeverij Querido.
