In Pirates of the Caribbean praten de Britten keurig netjes the Queen’s English, oftewel Standaardengels. Maar dat klopt niet: dat accent werd pas na het jaar 1800 de norm.
Ergens aan het begin van de achttiende eeuw vaart de Britse gouverneur Weatherby Swann op een zeilschip naar Port Royal, een havenstad op Jamaica. Zijn dochter Elizabeth zingt aan de boeg een liedje over piraten. Niet doen, waarschuwt een lage officier, dat brengt ongeluk. Diens meerdere, luitenant James Norrington, jaagt hem weg en bekent Elizabeth dat hij piraten het liefst aan de galg ziet bungelen. Nu is hij degene die wordt weggestuurd: vader Swann is bezorgd om de gemoedsrust van zijn dochter. Acht jaar later stapt piraat Jack Sparrow door de haven van Port Royal. Een beambte roept hem terug: zijn naam en één shilling graag, om zijn boot aan te mogen leggen. Sparrow weet iets beters. ‘Wat zegt u van drie shillings, en we vergeten de naam?’
Jack Sparrow doet Keith Richards
In de eerste scènes van Pirates of the Caribbean: The curse of the Black Pearl, de Amerikaanse piratenfilm uit 2003 die zo succesvol werd dat hij vier vervolgdelen kreeg, valt één ding op: iedereen spreekt keurig Brits Engels. Iedereen, met uitzondering van de lage officier en Sparrow. Johnny Depp, die Sparrow speelt, liet zich naar verluidt inspireren door Keith Richards, de Britse wereldster en Rolling Stones-gitarist, en door de tekenfilmfiguren Bugs Bunny en Pepé Le Pew, een Frans stinkdier – Sparrows tongval is een allegaartje. In de Pirates of the Caribbean-films zijn allerlei accenten te horen, maar de gouden regel lijkt te zijn dat vertegenwoordigers van de Britse overheid the Queen’s English hanteren: het Standaardengels dat we van school kennen, of van de BBC.
Standaardengels aan de macht
Ook in Star Wars gebruikt de gevestigde orde (het Galactische Keizerrijk) dat klassieke accent (uitdagers Luke Skywalker en Han Solo spreken Amerikaans Engels). In The lord of the rings is het tovenaar Gandalf, waarschijnlijk om zijn wijsheid te onderstrepen. Echter, in tegenstelling tot deze fantasiewerelden speelt Pirates of the Caribbean zich af in een tijdvak af dat werkelijk bestaan heeft: pakweg tussen 1650 en 1750, toen Europese maritieme machten elkaar op zee bevochten. En daar gaat het mis. Immers, vóór het jaar 1800 bestond er helemaal geen Standaardengels.
RP
Over welk Engels hebben we het precies? Wel, over de taal die van oudsher in het zuidoosten van Engeland wordt gesproken, in Londen en de regio daaromheen. Daar waar het politieke, economische en culturele zwaartepunt ligt dus – net als de Randstad in Nederland, die in het Nederlandse taalgebied de standaard zet. En net zoals we met Standaardnederlands de variant aanduiden die overal in onze streken wordt verstaan, zo bestaat ook van the Queen’s English (al kunnen we tegenwoordig beter van the King’s English spreken), BBC English of Oxford English een algemeen geaccepteerde uitspraak. Die heet Received Pronunciation, afgekort RP, in dit artikel ook wel Standaardengels genoemd.
O dieah
Een kenmerk van Standaardengels is de uitspraak van de letter r. Daarbij wordt een deel van de tong tegen het gehemelte of de huig geplaatst, wat een ‘gewone’ Engelse r oplevert. Echter, na een lettergreep valt de r weg: far (ver) klinkt als ‘fah’, dear (lieverd) als ‘dieah’. Daarnaast kent het Standaardengels een langgerekte a in bepaalde woorden, zoals in dance (dansen) en laugh (lachen). In Amerikaans Engels valt daar een langgerekte è te horen: ‘dèns’ en ‘lèf’. Verder klinkt een duidelijke h aan het begin van een woord, zoals in help (helpen) en hello (hallo). De lange oe wordt als een zogenoemde diftong of tweeklank uitgesproken: ‘joe’. Daarom hoor je het woord news (nieuws) als ‘njoes’ en niet ‘noes’. Tuesday (dinsdag) is ‘tjoesdee’ en niet ‘toesdee’. Wil je meer weten over het grote verschil tussen de Engelse spelling en de Engelse uitspraak, lees dan dit artikel.
Net als in Amerika
In Lexicon Valley, zijn podcast over taal, benoemt de Amerikaanse taalkundige John McWhorter het misverstand meerdere malen. McWhorter, hoogleraar aan Columbia University en columnist voor The New York Times, stelt dat er lange tijd geen verschil was in uitspraak tussen Britten en Amerikanen. Zo maken historische bronnen uit de periode van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775–1783) geen gewag van personen met een Brits accent. Nooit gaat het over Amerikanen die iemand iets horen zeggen op de Britse manier en daardoor weten dat de Britten eraan komen, bijvoorbeeld. Dat komt omdat zoiets toen niet bestond, stelt McWhorter. De Britse machthebbers en hun soldaten hadden dezelfde r als de opstandige kolonisten in Amerika. Mensen die de r lieten vallen aan het einde van een lettergreep waren er wel, maar zij spraken gewoon een van de vele accenten – meer niet.
Taal en klasse
In de eerste eeuwen van zijn bestaan kende de Engelse taal geen standaardaccent. William Shakespeare (1564–1616) liet in zijn toneelstukken acteurs met verschillende tongvallen spreken. Tijdgenoot Sir Francis Drake, de beroemde ontdekkingsreiziger, kwam hoorbaar uit Devon. De Engelse koning Jacobus I, tevens koning van Schotland, klonk als een Schot. Pas rond het jaar 1800 begon de taal die in het zuidoosten van Engeland gesproken werd in aanzien te winnen. In en rond Londen bevonden zich het koninklijk hof, de aristocratische families, de universiteiten van Oxford en Cambridge en kostscholen als Eton en Westminster. Wie wilde opklimmen in de maatschappij, gedroeg zich als de elite. Zo werd RP niet zozeer het accent van een regio, maar van een kleine, hoge sociale klasse. Functionarissen van het Britse Rijk namen het in de negentiende eeuw mee naar alle uithoeken van de wereld. De BBC deed in de twintigste eeuw de rest, net als cultuurdragers als Monty Python (waarvan de leden elkaar kenden uit Oxford en Cambridge, behalve tekenaar Terry Gilliam, die uit de VS kwam).
Elizabeth II
Tegenwoordig is de rol van RP in Groot-Brittannië minder dwingend. Toch wordt het nog steeds gezien als het meest prestigieuze accent – terwijl slechts twee of drie procent van de bevolking het spreekt, aldus de Encyclopedia Britannica (een percentage dat nooit veel hoger is geweest). Zelfs de BBC biedt al decennia emplooi aan nieuwslezers met een accent dat afwijkt van het Standaardengels. En the Queen? Ruim zeventig jaar was Elizabeth II (1926–2022) staatshoofd van het Verenigd Koninkrijk en het Britse Commonwealth, zodat haar keurige Engels vaak is vastgelegd en daarom goed te bestuderen valt. Wat blijkt? Na een iets ongedwongener taalgebruik in de jaren zestig en zeventig bewoog Elizabeth aan het einde van haar bewind juist weer in de richting van het klassieke, nu ouderwets aandoende Engels uit de jaren vijftig. Happy niet meer als ‘heppie’, maar als ‘heppih’ – dat werk. Taalwetenschappers vermoeden dat herinneringen uit haar jongste jaren zwaarder begonnen te wegen. Dus als je je afvraagt hoe je later zult gaan praten: nu weet je het.
Dit artikel verscheen eerder in de VARAgids.
