Nedersaksisch en Plattdeutsch (1): In Duitsland zeggen ze ‘appel’ en ‘maken’, net als bij ons

Het vlakke Emsland, net over de grens bij Drenthe en Groningen

Het Nedersaksisch, de taal van Bennie Jolink en Daniël Lohues, kreeg in oktober vorig jaar een hogere status als regionale minderheidstaal. Vroeger had het die erkenning niet nodig: toen konden sprekers van het Gronings of het Drents in half Europa terecht. Nou ja, soort van.

Nederlandse dialectsprekers lopen er weleens tegenaan: het Fries krijgt erkenning, maar hun eigen taal niet. En dat terwijl het verspreidingsgebied ervan veel groter is dan iedereen denkt, zo hoor je dan. Het Nedersaksisch bijvoorbeeld – met onder meer Gronings, Twents, Sallands en Achterhoeks – zou tot in het Baltisch gebied gesproken worden. Dat is echter een Verder lezen →

WeetNieT: Wat is takketeilen?

Een WeetNieT is een onbekend woord uit het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), het grootste lexicon ter wereld. Wat betekent het?

TAKKETEILEN (ww., znw.)

a. Krachtterm.
‘Dat maakt zevenennegentig cent, meneer.’
– ‘Voor een bord hachee? Takketeile!’

b. Schertsende handtastelijkheden.
‘Het tacketeylen evenwel / Of ander dertel hant-gespel / En dient voor al geen jonge maegt.’

Verder lezen →

Linguisticator (5): Serdar Gözübüyük is scheidsrechter Grootoog

Scheidsrechter Serdar Gözübüyük in actie. (foto: KNVB Media)

Ik ben een slechte student. Mijn onlinecursus Turks sleept zich voort, en daarom heb ik mezelf beloofd dat ik binnenkort, na de eerste fase, mag stoppen. Nog even doorzetten dus – wat me gelijk een onverwachte parel aan kennis opleverde omtrent Eredivisie-scheidsrechter Serdar Gözübüyük.

De cursus startte ruim een jaar geleden, toen ik had ontdekt Verder lezen →

Het Nederlands van de Gouden Eeuw: schrijvers deden moeilijk, kranten juist niet

Gerbrand Adriaensz. Bredero (1585–1618), toneelschrijver en dichter met een ‘kunsttaal’. Door Hessel Gerritsz, naar Willem Pietersz. Buytewech, 1678. (Rijksmuseum)

Het Nederlands werd gevormd in de welvarende, multiculturele Republiek van de Gouden Eeuw. Schrijvers en dichters wilden een unieke taal hanteren, kranten juist niet, maar beide partijen hielden van zéér ingewikkelde zinnen.

Dat blijkt uit Een mooie mengelmoes, een nieuwjaarspublicatie van het Meertens Instituut. De auteurs zijn twee hoogleraren van de Radboud Universiteit Nijmegen: Nicoline van der Sijs en Marc van Oostendorp. We belden Van Oostendorp over het onderzoek en het Nederlands van de Gouden Eeuw.

Het Nederlands is ontstaan uit de dialecten van Holland, Brabant en Vlaanderen, zo krijgen we op school geleerd. Klopt dat nog steeds, of heeft jullie onderzoek iets anders uitgewezen?
Dat is een onderwerp waar Nicoline zich in het verleden veel mee heeft beziggehouden. Zij is het er niet helemaal mee eens, want ook de dialecten uit het oosten hebben een rol gespeeld. Maar ons boek gaat meer over de omgeving waarin het Standaardnederlands is ontstaan: te midden van andere talen. Verder lezen →

WeetNieT: Wat betekent haarzakker?

Haarzakker in het Woordenboek der Nederlandse TaalEen WeetNieT is een onbekend woord uit het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), het grootste lexicon ter wereld. Wat betekent het?

HAARZAKKER (znw.)

a. Kaal persoon.
‘Een haarzakje of haarfollikel is de functionele eenheid van een haar met omringende structuren. Wie alleen nog haarzakjes zonder haren bezit, en dus kaal is, wordt dan ook een haarzakker genoemd.’

b. Ruziemaker; oneerlijk speler.
‘Den gast was even koppigh, nors eenen haer sacker, (…) en dede schier anders niet als aen sijn Vrouwe verwijten datse een Boerinne was.’
Verder lezen →

Het meest vertaalde Nederlandse kinderboek ooit is van Annie M.G. Schmidt

Minoes in het Engels. Vertaling: David Colmer. (Random House Children’s Books, VS, 2017)

Met een vierdelige documentaireserie over het leven van Annie M.G. Schmidt in aantocht vragen wij ons af: hoe doen haar boeken het eigenlijk in het buitenland? Heel aardig, zo blijkt. Minoes is het meest vertaalde Nederlandse kinderboek ooit en vertalers zijn dól op Schmidt. ‘Otje is een Russisch meisje.’

Ze worden vaak typisch Nederlands genoemd, de figuren uit de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt. Kijk naar Jip en Janneke, opgroeiend in de oer-Hollandse burgerlijkheid van de jaren vijftig. Of Floddertje, die eigenwijze viespeuk. Of Pluk, die zich vanuit de Petteflet heel sociaal inzet tegen het wegbulldozeren van de Torteltuin. En behoren de vele versjes niet tot het nationale erfgoed? Ik ben lekker stout en De spin Sebastiaan kennen we allemaal.

Toch slaat het werk van Schmidt (1911–1995) ook buiten de landsgrenzen aan. Wat heet: in de halve wereld zijn uitgaven verschenen, van Rusland tot Zuid-Afrika en van Argentinië tot Israël, tot in Azerbeidzjan aan toe. De Chinese Verder lezen →

Hoe je de krullevaar van Annie M.G. Schmidt naar het Hongaars vertaalt

De krullevaar (l) en Pluk (tekening Fiep Westendorp)

Voor een artikel over de boeken van Annie M.G. Schmidt in het buitenland kwam ik in contact met haar Hongaarse vertaalster, dr. Orsolya Varga. Varga is dol op Schmidts werk, maar noemt het omzetten van haar typische woordspelletjes een ‘aparte uitdaging’. Want hoe vertaal je krullevaar, Spijtebijt en Kaapse raasdonders in vredesnaam naar het Hongaars?

Verder lezen →

WeetNieT: Wat betekent schabaf?

Een WeetNieT is een onbekend woord uit het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), het grootste lexicon ter wereld. Wat betekent het?

SCHABAF (znw.)

a. Klanknabootsing voor een min of meer dof geluid.
‘Oef, zeventien kratten met tweedehands fietskettingen, ik houd het niet meer. Pruimpit, pak eens aan!’
– ‘Flater! Nee! Ik… Gretverrrdrie!’
BOM! SCHABAF!’ 

b. Samentrekking (regionaal).
‘Wa zedde gij nu vor ‘nen boer? Kunde gij gen meske krijge? Kom zot, laot die lammere. Van da schabaf!’
Verder lezen →

1573: Waarin Alva beseft dat hij de situatie een tikje verkeerd heeft ingeschat

Alva's bestorming van Alkmaar in 1573
De bestorming van Alkmaar, 1573. Door Jacobus Wilhelmus Adrianus Hilverdink, 1864-1880 (foto door ’t Hooft. Rijksmuseum)

Nadat de geuzen Den Briel hadden ingenomen, kozen vele steden in Holland en Zeeland de kant van de Opstand. Ze zagen Haarlem vallen, Alkmaar opstaan, en Alva weer doorgaan (naar buiten ditmaal, via de achterdeur).

Voor Haarlem groef Don Frederik zich in. Zeven maanden, een koude winter lang, belegerden zijn Spaanse troepen de stad. De Haarlemmers verzetten zich fel, onder anderen dankzij Kenau Simonsdochter Hasselaar, die al snel beroemd werd. Toch heeft ze waarschijnlijk nooit aan het hoofd van een Haarlems vrouwenleger gestaan, zoals de film Kenau in 2014 nog beweerde. Sneu om te zeggen, maar het enige dat we zeker weten Verder lezen →

Hoe het Duits zijn status als wereldtaal verloor

Centraal, in het wit: Karl Ebermaier, de laatste Duitse gouverneur van Kameroen, spreekt met leden van het Hausa-volk, 1913. (Bron: BArch, Bild105-K0002, Dobbertin / Walther)

Japanse artsen die onderling Duits praten. Duits als taal van Russische vakbladen. Honderd jaar geleden spraken onze oosterburen een heuse wereldtaal – totdat de Eerste Wereldoorlog (1914–1918) daar een einde aan maakte.

In de negentiende eeuw beleefde de Duitse wetenschap een stormachtige periode. Heinrich Hertz ontdekte de radiogolven, Justus von Liebig de kunstmest, Wilhelm Röntgen de röntgenstraling – de voorbeelden zijn talrijk. Al die successen verhoogden de belangstelling voor de Duitse taal aanzienlijk. Het taalgebied, al eeuwen in expansie, strekte zich zelfs uit tot koloniën als Kameroen (Afrika), Qingdao (China) en het eiland Palau (in de Grote Oceaan). Hoe die opmars abrupt tot een einde kwam, vertelt Matthias Heine in zijn boek Letzter Schultag in Kaiser-Wilhelmsland. Wie der Erste Weltkrieg die deutsche Sprache für immer veränderte. Heine schrijft als journalist van het Duitse dagblad Die Welt regelmatig over taal en maakte speciaal voor dit blog een gaatje in zijn agenda.

Laten we beginnen bij de titel van uw boek. Waar ligt Keizer Wilhelmsland en hoezo heeft de Eerste Wereldoorlog het Duits voorgoed veranderd?
Keizer Wilhelmsland is de naam van Verder lezen →