Geschiedenis/Taal

Het Nederlands van de Gouden Eeuw: schrijvers deden moeilijk, kranten juist niet

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Gerbrand Adriaensz. Bredero (1585–1618), toneelschrijver en dichter met een ‘kunsttaal’. Door Hessel Gerritsz, naar Willem Pietersz. Buytewech, 1678. (Rijksmuseum)

Het Nederlands werd gevormd in de welvarende, multiculturele Republiek van de Gouden Eeuw. Schrijvers en dichters wilden een unieke taal hanteren, kranten juist niet, maar beide partijen hielden van zéér ingewikkelde zinnen.

Dat blijkt uit Een mooie mengelmoes, een nieuwjaarspublicatie van het Meertens Instituut. De auteurs zijn twee hoogleraren van de Radboud Universiteit Nijmegen: Nicoline van der Sijs en Marc van Oostendorp. We belden Van Oostendorp over het onderzoek en het Nederlands van de Gouden Eeuw.

Het Nederlands is ontstaan uit de dialecten van Holland, Brabant en Vlaanderen, zo krijgen we op school geleerd. Klopt dat nog steeds, of heeft jullie onderzoek iets anders uitgewezen?
Dat is een onderwerp waar Nicoline zich in het verleden veel mee heeft beziggehouden. Zij is het er niet helemaal mee eens, want ook de dialecten uit het oosten hebben een rol gespeeld. Maar ons boek gaat meer over de omgeving waarin het Standaardnederlands is ontstaan: te midden van andere talen. Verder lezen →

Weetniet

WeetNieT: Wat betekent haarzakker?

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties

Haarzakker in het Woordenboek der Nederlandse TaalEen WeetNieT is een onbekend woord uit het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), het grootste lexicon ter wereld. Wat betekent het?

HAARZAKKER (znw.)

a. Kaal persoon.
‘Een haarzakje of haarfollikel is de functionele eenheid van een haar met omringende structuren. Wie alleen nog haarzakjes zonder haren bezit, en dus kaal is, wordt dan ook een haarzakker genoemd.’

b. Ruziemaker; oneerlijk speler.
‘Den gast was even koppigh, nors eenen haer sacker, (…) en dede schier anders niet als aen sijn Vrouwe verwijten datse een Boerinne was.’
Verder lezen →

Taal

Het meest vertaalde Nederlandse kinderboek ooit is van Annie M.G. Schmidt

Geplaatst op door Roger Abrahams / 1 reactie
Minoes in het Engels. Vertaling: David Colmer. (Random House Children’s Books, VS, 2017)

Met een vierdelige documentaireserie over het leven van Annie M.G. Schmidt in aantocht vragen wij ons af: hoe doen haar boeken het eigenlijk in het buitenland? Heel aardig, zo blijkt. Minoes is het meest vertaalde Nederlandse kinderboek ooit en vertalers zijn dól op Schmidt. ‘Otje is een Russisch meisje.’

Ze worden vaak typisch Nederlands genoemd, de figuren uit de kinderboeken van Annie M.G. Schmidt. Kijk naar Jip en Janneke, opgroeiend in de oer-Hollandse burgerlijkheid van de jaren vijftig. Of Floddertje, die eigenwijze viespeuk. Of Pluk, die zich vanuit de Petteflet heel sociaal inzet tegen het wegbulldozeren van de Torteltuin. En behoren de vele versjes niet tot het nationale erfgoed? Ik ben lekker stout en De spin Sebastiaan kennen we allemaal.

Toch slaat het werk van Schmidt (1911–1995) ook buiten de landsgrenzen aan. Wat heet: in de halve wereld zijn uitgaven verschenen, van Rusland tot Zuid-Afrika en van Argentinië tot Israël, tot in Azerbeidzjan aan toe. De Chinese Verder lezen →

Taal

Hoe je de krullevaar van Annie M.G. Schmidt naar het Hongaars vertaalt

Geplaatst op door Roger Abrahams / 3 Reacties
De krullevaar (l) en Pluk (tekening Fiep Westendorp)

Voor een artikel over de boeken van Annie M.G. Schmidt in het buitenland kwam ik in contact met haar Hongaarse vertaalster, dr. Orsolya Varga. Varga is dol op Schmidts werk, maar noemt het omzetten van haar typische woordspelletjes een ‘aparte uitdaging’. Want hoe vertaal je krullevaar, Spijtebijt en Kaapse raasdonders in vredesnaam naar het Hongaars?

Verder lezen →

Weetniet

WeetNieT: Wat betekent schabaf?

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties

Een WeetNieT is een onbekend woord uit het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT), het grootste lexicon ter wereld. Wat betekent het?

SCHABAF (znw.)

a. Klanknabootsing voor een min of meer dof geluid.
‘Oef, zeventien kratten met tweedehands fietskettingen, ik houd het niet meer. Pruimpit, pak eens aan!’
– ‘Flater! Nee! Ik… Gretverrrdrie!’
BOM! SCHABAF!’ 

b. Samentrekking (regionaal).
‘Wa zedde gij nu vor ‘nen boer? Kunde gij gen meske krijge? Kom zot, laot die lammere. Van da schabaf!’
Verder lezen →

De Tachtigjarige Oorlog in 80 delen/Geschiedenis

1573: Waarin Alva beseft dat hij de situatie een tikje verkeerd heeft ingeschat

Geplaatst op door Roger Abrahams / 2 Reacties
Alva's bestorming van Alkmaar in 1573
De bestorming van Alkmaar, 1573. Door Jacobus Wilhelmus Adrianus Hilverdink, 1864-1880 (foto door ’t Hooft. Rijksmuseum)

Nadat de geuzen Den Briel hadden ingenomen, kozen vele steden in Holland en Zeeland de kant van de Opstand. Ze zagen Haarlem vallen, Alkmaar opstaan, en Alva weer doorgaan (naar buiten ditmaal, via de achterdeur).

Voor Haarlem groef Don Frederik zich in. Zeven maanden, een koude winter lang, belegerden zijn Spaanse troepen de stad. De Haarlemmers verzetten zich fel, onder anderen dankzij Kenau Simonsdochter Hasselaar, die al snel beroemd werd. Het staat echter niet vast dat ze aan het hoofd van een Haarlems vrouwenleger heeft gestaan, zoals de film Kenau in 2014 nog beweerde. Sneu om te zeggen, maar het enige dat we zeker weten is dat ze een houthandel bezat en tijdens de strijd bouwmateriaal leverde voor een schip. Dat krijg je met historische speelfilms: die kiezen voor het meest spectaculaire verhaal. Misschien versloeg Braveheart helemaal geen negenduizend Engelse soldaten bij Stirling Bridge om vervolgens York te vernietigen, maar verkocht hij gewoon zijn laarzen aan een passerende Schotse boogschutter en liep hij daarna met dat geld de stad in om zich een stuk in de kraag te zuipen, wat ontaardde in een kroeggevecht. Hoe dan ook: de Haarlemmers trokken aan het kortste eind. Don Frederik mocht zich op 13 juli eindelijk de overwinnaar noemen.

Verder lezen →
Taal

Hoe het Duits zijn status als wereldtaal verloor

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties

Centraal, in het wit: Karl Ebermaier, de laatste Duitse gouverneur van Kameroen, spreekt met leden van het Hausa-volk, 1913. (Bron: BArch, Bild105-K0002, Dobbertin / Walther)

Japanse artsen die onderling Duits praten. Duits als taal van Russische vakbladen. Honderd jaar geleden spraken onze oosterburen een heuse wereldtaal – totdat de Eerste Wereldoorlog (1914–1918) daar een einde aan maakte.

In de negentiende eeuw beleefde de Duitse wetenschap een stormachtige periode. Heinrich Hertz ontdekte de radiogolven, Justus von Liebig de kunstmest, Wilhelm Röntgen de röntgenstraling – de voorbeelden zijn talrijk. Al die successen verhoogden de belangstelling voor de Duitse taal aanzienlijk. Het taalgebied, al eeuwen in expansie, strekte zich zelfs uit tot koloniën als Kameroen (Afrika), Qingdao (China) en het eiland Palau (in de Grote Oceaan). Hoe die opmars abrupt tot een einde kwam, vertelt Matthias Heine in zijn boek Letzter Schultag in Kaiser-Wilhelmsland. Wie der Erste Weltkrieg die deutsche Sprache für immer veränderte. Heine schrijft als journalist van het Duitse dagblad Die Welt regelmatig over taal en maakte speciaal voor dit blog een gaatje in zijn agenda.

Laten we beginnen bij de titel van uw boek. Waar ligt Keizer Wilhelmsland en hoezo heeft de Eerste Wereldoorlog het Duits voorgoed veranderd?
Keizer Wilhelmsland is de naam van Verder lezen →

Taal

Wie kent de Engelse vertaling van dit Nederlandse woord?

Geplaatst op door Roger Abrahams / 4 Reacties

De Britse acteur Jude Law en zijn inhammen

In een gesprek met een Engelse vriendin kwam ik er deze zomervakantie achter dat de taal van William Shakespeare niet overal woorden voor heeft.

De situatie was ernaar. Met de vriendin, voor een paar dagen naar Groningen overgekomen, liep ik door het open veld. De lucht betrok, een storm stak op en de haren op mijn schedel bleven maar niet in het gareel. Gegeneerd wilde ik mijn kalingsproces op een poëtische manier benoemen, bijvoorbeeld met de zin: Zie, de wind jaagt door mijn inhammen. Alleen: hoe zeg je ‘inham’ in het Engels? Ik wist het niet. Wanhopig week ik uit naar forehead bay, ‘voorhoofdsbaai’ dus, en ze begreep me, maar gek klonk het wel. Bestond er een apart woord voor? De vriendin kende het niet. Wel had ze het over Verder lezen →

De Tachtigjarige Oorlog in 80 delen/Geschiedenis

1572: Waarin Alva’s blik, door al die watergeuzen, troebel wordt (2)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 1 reactie
Inname van Den Briel, 1572. Door Jan Luyken (Rijksmuseum)

De inname van Den Briel veranderde alles. Opeens beschikten de watergeuzen over een uitvalsbasis in Spaans gebied. De hertog van Alva, toch een soort burgervader, deed wat ieders oudeheer in die tijd zou doen als hij het even niet meer wist: hij sloeg erop.

Alva plaatste zijn zoon, Don Frederik, aan het hoofd van de elitetroepen van het Spaanse leger en gaf hem opdracht tot een strafexpeditie: er moest voor eens en voor altijd een einde worden gemaakt aan de Nederlandse Opstand. Het werd een veldtocht die in deze streken in bloederigheid zijn weerga niet kende.

Lauwe ontvangst
In Alva’s voordeel werkte het verschil tussen noord en zuid, plus een grote gebeurtenis in de internationale politiek.

Verder lezen →
De Tachtigjarige Oorlog in 80 delen/Geschiedenis

1572: Waarin Alva’s blik, door al die watergeuzen, troebel wordt (1)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 1 reactie

Inname van Den Briel, 1572. Door Jan Luyken (Rijksmuseum)

Volgens sommige historici begon de Tachtigjarige Oorlog pas echt in 1572. Op 1 april van dat jaar boekten de opstandelingen namelijk een bepalende overwinning: de inname van het stadje Den Briel. ‘Op 1 april verloor Alva zijn bril,’ zei men gekscherend – een grap zo matig dat zelfs Guido Weijers hem niet zou kopen.

Wat was er gebeurd? In het voorjaar had de Engelse koningin Elizabeth I haar havens gesloten voor de watergeuzen, de Nederlandse opstandelingen op zee. De admiraal van de geuzenvloot Verder lezen →